Αγροτική οικονομία

Οι προκλήσεις για την παραγωγική ανασυγκρότηση του πρωτογενούς τομέα

Του Καθηγητή Χαράλαμπου Κασίμη, Αντιπρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Εισαγωγή

Πριν μιλήσω για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο πρωτογενής τομέας σήμερα θα ήθελα  να κάνω κάποιες επισημάνσεις,:

  1. Παρά τους μετασχηματισμούς του αγροτικού χώρου, η γεωργία παραμένει ένας βασικός συντελεστής της αγροτικής Ελλάδας μέχρι σήμερα. Αντιθετικές και αντιφατικές διαδικασίες, από την μια πλευρά εμποδίζουν και από την άλλη αποκαθιστούν την γεωργική δραστηριότητα σαν λειτουργικό στοιχείο της αγροτικής οικονομίας και κοινωνίας δίνοντας νέο περιεχόμενο στην έννοια της ‘αγροτικότητας’.
  2. Η βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα αφορά ένα μεγαλύτερο τμήμα της οικονομίας απ’ ό,τι τα μεγέθη του δείχνουν. Ενδεικτικά αναφέρω ότι το 1/5 των ελληνικών εξαγωγών αφορά αγροτικά προϊόντα και τρόφιμα. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών είναι ένας από τους δυναμικότερους και εξωστρεφείς κλάδους της ελληνικής οικονομίας, συμμετέχει κατά 25% στην απασχόληση, κατά 30% στην προστιθέμενη αξία στο σύνολο της μεταποίησης, ενώ η κλωστοϋφαντουργία, η παραγωγή εισροών και οι υπηρεσίες συνδέονται με την δυναμική που αναπτύσσεται στην γεωργία. Επίσης η κατανάλωση τροφίμων αποτελεί το 1/5 της συνολικής καταναλωτικής δαπάνης των ελληνικών νοικοκυριών.
  3. Της πρόσφατης οικονομικής κρίσης προηγήθηκε η κρίση του πρωτογενούς τομέα που συμπυκνώνεται σε μια σειρά χαρακτηριστικά και διαρθρωτικούς περιορισμούς που πρέπει να αντιμετωπιστούν.

Συγκεκριμένα:

Η συμβολή στο ΑΕΠ μειώνεται. Στην δεκαετία 2001-2011 ενώ το ΑΕΠ της χώρας αυξάνεται (κατά 16%) αυτό της γεωργίας μειώνεται (κατά 22%) για να περιοριστεί στο 3.5% με μια μικρή βελτίωση στα χρόνια της κρίσης στο 4.1%.

Η αγροτική εκμετάλλευση παραμένει μικρή και πολυτεμαχισμένη. Το μέγεθος της εκμετάλλευσης βρίσκεται κοντά στα 50 στρέμματα και το 70% του συνόλου καλλιεργεί κάτω από 50 στρέμματα.

Η πλήρης απασχόληση είναι περιορισμένη. Τα 2/3 των εκμεταλλεύσεων δεν εξασφαλίζουν πλήρη απασχόληση για πάνω από 1 άτομο τον χρόνο ενώ η πολυαπασχόληση αφορά το 1/3 των αρχηγών.

Ο αγροτικός πληθυσμός είναι γερασμένος. 6 στους 10 είναι πάνω από 55 ετών ενώ το ποσοστό των νέων αγροτών κάτω των 35 ετών έχει μειωθεί στο 5% του συνόλου των αρχηγών όταν στις πιο δυναμικές αγροτικές οικονομίες χωρών όπως οι Ολλανδία και Δανία η δημογραφική εικόνα είναι αντίστροφη.

Η παραγωγικότητα της γεωργικής εργασίας υπολείπεται κατά πολύ αυτής των Κ-Μ της ΕΕ ενώ η αξία της αγροτικής παραγωγής μας στο διάστημα 2005-2011 μειώνεται κατά 22.6%.

Το εισόδημα ανά εργαζόμενο στην γεωργία μειώνεται την περασμένη δεκαετία κατά 17 % ενώ στα χρόνια της κρίσης (2009-2012) η μείωση φτάνει στα 11% όταν στην ΕΕ αυξάνεται 7.5%.

Μεγάλο ποσοστό του εισοδήματος προέρχεται από επιδοτήσεις. Αλλά, δεδομένου ότι οι ακολουθούμενες πολιτικές αναπαράγουν και διευρύνουν υφιστάμενες ανισότητες, αξίζει να αναφέρουμε ότι το 2013 το 20% των εκμεταλλεύσεων απορρόφησε το 65% των άμεσων ενισχύσεων των 2.2 δις ενώ το 80% μόνο το 35%. Παρά τα θρυλούμενα η μέση ενίσχυση ανά αγρότη ανέρχεται στα 3.200 ευρώ/έτος.

Το 40% της εγχώριας κατανάλωσης αγροτικών προϊόντων πλέον καλύπτεται από εισαγωγές ενώ μόνο το 25% της εγχώριας παραγωγής εξάγεται δημιουργώντας ένα έλλειμμα στο εξωτερικό εμπόριο αγροτικών προϊόντων της τάξης των 2 δις. Αξίζει να σημειώσουμε ότι την περίοδο της κρίσης το έλλειμμα εμφανίζει τάσεις μείωσης, γεγονός που οφείλεται όχι τόσο στην μείωση των εισαγωγών όσο στην αύξηση των εξαγωγών προς τρίτες χώρες εκτός ΕΕ. Είναι προφανές ότι η ενίσχυση αυτής της τάσης πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο συντεταγμένης παρέμβασης τόσο του ΥΠΑΑΤ όσο και του ΥΠΕΞ.

Η παραγόμενη προστιθέμενη αξία στην γεωργική παραγωγή υπολείπεται σημαντικά βασικών ανταγωνιστών μας. Από την κατανομή της προστιθέμενης αξίας κατά μήκος της αγροτοδιατροφικής αλυσίδας, προκύπτει ότι σε κάθε 1€ αξίας προϊόντος της πρωτογενούς παραγωγής, ο τομέας της μεταποίησης τροφίμων-ποτών προσθέτει προϊόν αξίας 0,4€ στην χώρα μας , όταν, π.χ., στην Πορτογαλία το ποσό αυτό ανέρχεται σε 1,3€ και στην Ισπανία και την Ιταλία σε 1,5€.

Στα παλαιά ζητήματα (στήριξη τιμών αγροτικών προϊόντων και αγροτικών εισοδημάτων), που απασχολούν τον αγροτικό κόσμο, προστίθενται και άλλα. Αυτά έχουν σχέση με τις νέες τεχνολογίες που ευνοούν τις μεγάλες εκμεταλλεύσεις, με την απελευθέρωση του εμπορίου και τα αντιμαχόμενα συμφέροντα μεταξύ των αναπτυγμένων και των φτωχών χωρών, τις κλιματικές αλλαγές, τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης, την εξάντληση των ενεργειακών και κατασπατάληση των φυσικών πόρων, καθώς και το ρόλο των μεγάλων επιχειρήσεων μεταποίησης και λιανικού εμπορίου, που προσφεύγουν σε μακρινές αγορές για να προμηθευθούν τις πρώτες ύλες για την παραγωγή των τροφίμων που διακινούν.

Από την άλλη, διαπραγματευτική δύναμη των αγροτών εντός του αγροδιατροφικού συστήματος έχει μειωθεί, γεγονός που επιβαρύνεται και από την περιορισμένη παρουσία συλλογικών δικτύων παραγωγής και εμπορίας.

Εδώ να σημειώσω ότι μεγάλο ρόλο στις παραπάνω αλλαγές έπαιξε το αγροτικό πιστωτικό σύστημα. Η ανάπτυξη της Γεωργίας, λόγω των ιδιομορφιών της, προϋποθέτει ειδικής μορφής τραπεζική πίστη. Η ΑΤΕ έχασε προ πολλού αυτή την ικανότητα και από εξειδικευμένο αγροτοπιστωτικό ίδρυμα κατέληξε να χορηγεί μόλις το 15% των συνολικών της πιστώσεων στον πρωτογενή τομέα. Σήμερα η κατάσταση είναι χειρότερη. Η συντριπτική πλειοψηφία των αγροτών δεν έχει πρόσβαση σε τραπεζικό δανεισμό και συχνά λαμβάνει πιστώσεις από επιχειρήσεις εισροών ή ακόμα εμπορίου και μεταποίησης. Η έλλειψη ρευστότητας αποδομεί και τις πιο δυναμικές επιχειρήσεις πρωτογενούς παραγωγής όπως οι ιχθυοκαλλιέργειες στις οποίες αποτελούμε παγκόσμια δύναμη με αξία εξαγωγών 0.5 δις. Οι επιχειρήσεις αυτές περνούν πλέον στον έλεγχο των τραπεζών. Την περασμένη εβδομάδα χάσαμε την πρώτη θέση στην παγκόσμια αγορά λαβρακιού και σύντομα θα χάσουμε και αυτή στην τσιπούρα από την Τουρκία.

Όλα τα παραπάνω αλλάζουν την γεωργία που γνωρίζαμε, διευρύνουν τις ανισότητες στο εσωτερικό της , ενισχύουν αυτό που ονομάζεται industrial farming, κυρίως στην κτηνοτροφία και στους κλάδους εντάσεως κεφαλαίου στην αγροτική παραγωγή.

Σήμερα το 10% του συνόλου των εκμεταλλεύσεων με πάνω από 100 στρ. κατέχει πάνω από τα ¾ της αγροτικής γης. Η ανάσχεση της τάσης διεύρυνσης των ανισοτήτων, η διασφάλιση της ένταξης των μικρομεσαίων εκμεταλλεύσεων στην αναπτυξιακή διαδικασία και η μετατροπή τους σε βιώσιμες μονάδες αποτελούν την κυρίαρχη πρόκληση.

ΟΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ

Παρ’ όλα τα παραπάνω η γεωργία και η ύπαιθρος, ενώ περνούν οι ίδιες μια κρίση για χρόνια (που, για ένα διάστημα, συγκάλυπταν οι επιδοτήσεις της ΚΑΠ και η φθηνή απασχόληση των μεταναστών) φαίνεται να αντιστέκονται καλύτερα στις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης και να έχουν καλύτερη προοπτική ανάπτυξης. Πιο συγκεκριμένα:

Εμφανίζουν χαμηλότερη ανεργία συγκριτικά με τις αστικές περιοχές, σταθεροποίηση της απασχόλησης, αύξηση του ΑΕΠ της γεωργίας αλλά και των εξαγωγών.

Επιπλέον, στοιχεία δείχνουν σημαντικές κινητικότητες τόσο στο εσωτερικό των αγροτικών περιοχών όσο και από τις αστικές  προς τις αγροτικές.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η κινητικότητα αυτή αφορά σε νεότερους, περισσότερο μορφωμένους και αρκετά καινοτόμους.

Αυτή η ‘αντίστροφη κινητικότητα’ έχει στοιχεία τόσο νεωτερικότητας όσο και παράδοσης, ανάγκης ή/και επιλογής. Συνδέεται με την επιστροφή στον τόπο καταγωγής, με νέες μεθόδους οργάνωσης και απασχόλησης, με την επανακάλυψη παραδοσιακών καλλιεργειών, την ανάπτυξη νέων αλλά και με μια νέα χωροχρονική κατανομή της διαβίωσης και της απασχόλησης ομάδων του πληθυσμού μεταξύ του αγροτικού και του αστικού χώρου.

Σήμερα οι ‘δυνατότητες αντίστασης’ συνδέονται με τα ‘περιθώρια ελιγμών’ που έχουν οι οικογενειακές εκμεταλλεύσεις σε ένα περιβάλλον έντονων πιέσεων στην γεωργία από τις αυξήσεις του κόστους των εισροών, τις πτωτικές τιμές αγροτικών προϊόντων και την αύξηση της φορολογίας.

Δυστυχώς μέχρι σήμερα η χώρα δεν έχει μιαν εθνική στρατηγική για την αντιμετώπιση των προαναφερθέντων προβλημάτων. Η αγροτική πολιτική υπηρέτησε κυρίως πελατειακές σκοπιμότητες στηριζόμενη στο σύστημα ενισχύσεων της ΚΑΠ ενώ οι προηγούμενες κυβερνήσεις περιορίστηκαν σε μια παθητική εφαρμογή της ΚΑΠ και σε ένα αδιαφανές σύστημα διαχείρισης και ελέγχων που συσσώρευσε πρόστιμα της τάξης των 1.7 δις από το 2007 (με πρόσφατο παράδειγμα αυτό των παράνομων ενισχύσεων Χατζηγάκη).

Όμως, τόσο το διεθνές περιβάλλον όσο και η νέα ΚΑΠ που αρχίζει να υλοποιείται από αυτή την χρονιά θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις ανάκαμψης με τις κατάλληλες πολιτικές.

Ας δούμε ποιες είναι οι προκλήσεις για την αγροτική οικονομία και την κοινωνία της σήμερα:

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τροφίμων (FAO) η ζήτηση για αγροτικά προϊόντα αναμένεται να αυξηθεί κατά 60% μέχρι το 2050 λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού και λόγω αλλαγών στις διατροφικές συνήθειες. Παράλληλα αναμένεται η αύξηση της ζήτησης σε προϊόντα υψηλής ποιότητας, ασφάλειας, με τοπική ταυτότητα αλλά και με καλλιεργητικές πρακτικές φιλικές στο περιβάλλον.

Μέχρι σήμερα το παραγωγικό πρότυπο της χώρας μας ήταν προσανατολισμένο προς αυτά που ονομάζουμε βασικά ομοειδή προϊόντα (commodities) όπως τα δημητριακά, ο καπνός, το βαμβάκι κλπ., των οποίων η αγορά χαρακτηρίζεται από ενιαίες τιμές και στα οποία όμως δεν μπορούμε να είμαστε ανταγωνιστικοί για μια σειρά διαρθρωτικούς λόγους, και όχι προσανατολισμό προς προϊόντα ποιότητας με ξεχωριστή ταυτότητα και τοπικότητα. Και όμως αυτό το δεύτερο πρότυπο είναι εκείνο που ταιριάζει περισσότερο και στις γεωμορφολογικές συνθήκες της χώρας αλλά και στους διαρθρωτικούς περιορισμούς που έχει το πρώτο πρότυπο.

Αλλά και στην Ευρώπη, σύμφωνα με Έκθεση της Κομισιόν, αναμένεται να διευρυνθεί, με υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, η αγορά για προϊόντα ποιότητας με ειδικά χαρακτηριστικά. Προϊόντα όπως αυτά ονομασίας προέλευσης, γεωγραφικής ένδειξης, βιολογικά, δίκαιου εμπορίου, τοπικής ταυτότητας και τα οποία απαιτούν σχετική πιστοποίηση.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι, λοιπόν, αν ο αγροτροφικός τομέας της χώρας μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτές τις προκλήσεις. Στο πρώτο πρότυπο, το συνδεδεμένο με τις ενιαίες τιμές και τις επιδοτήσεις μέχρι πρόσφατα, για να γίνουμε ανταγωνιστικοί πρέπει να λύσουμε προβλήματα μεγέθους εκμετάλλευσης, αποδόσεων και κόστους παραγωγής. Στο δεύτερο, το συνδεδεμένο με ποιότητα, ταυτότητα και καλύτερες τιμές, πρέπει να βελτιώσουμε και αξιοποιήσουμε την πιστοποίηση για την ανταγωνιστικότητά τους στις διεθνείς αγορές. Παραδείγματα υπάρχουν: στο κρασί (Σαντορινιά κρασιά), στην σουλτανίνα, στο ροδάκινο (επιτραπέζιο και συμπήρηνο) όπου οι επιδόσεις βελτιώνονται συνεχώς.

Η Ελλάδα είναι μια ανερχόμενη δύναμη στο χώρο τους κρασιού, απλά δεν έχει κάνει αρκετά για να το αποδείξει, αναφέρει σε άρθρο της η Wall Street Journal, σύμφωνα με το οποίο με τη σημερινή κρίση που μαστίζει τη χώρα αν αξιοποιήσει αυτό το κομμάτι θα έχει ένα τουλάχιστον εξαγωγικό τομέα με λαμπρό μέλλον. Μάλιστα, αναφέρει χαρακτηριστικά την ποικιλία Ασύρτικο, την οποίο το κατατάσσει σε αυτές παγκόσμιας κλάσης.

Αντίθετα σε προϊόντα ΠΟΠ όπως η φέτα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί για την προστασία της.

Ας είμαστε ρεαλιστές, ο κόσμος δεν περιμένει από την ελληνική γεωργία να τον θρέψει. Περιμένει τα ποιοτικά της προϊόντα.

Και τα δυο μοντέλα μπορούν να συνυπάρξουν στις διαφορετικές περιφέρειες της χώρας με διαφορετικές επιδόσεις και διαφορετική στόχευση.

Χρειάζεται όμως ο αναπροσανατολισμός της πολιτικής. Σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον η κατανόηση των χαρακτηριστικών της ζήτησης του καταναλωτή είναι καθοριστική. Απαιτείται η χρήση νέων εργαλείων και μεθόδων τόσο στην οργάνωση της παραγωγής, διακίνηση και εμπορία όσο και στην προσέγγιση του καταναλωτή. Γνώση, κατάρτιση, καινοτομία και δικτύωση είναι οι απαραίτητες προϋποθέσεις.

Η ΝΕΑ ΚΑΠ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗΣ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ

Το πλαίσιο της νέας ΚΑΠ δημιουργεί προϋποθέσεις γι’ αυτό τον αναπροσανατολισμό της πολιτικής και ειδικότερα ο πρώτος πυλώνας των άμεσων ενισχύσεων. Η στρατηγική της πράσινης ανάπτυξης για την γεωργία και τα τρόφιμα αναφέρεται σε μια σειρά πεδίων όπως: η καινοτομία με στόχο την αύξηση της παραγωγικότητας με βιώσιμο τρόπο, η ενθάρρυνση των βιώσιμων γεωργικών συστημάτων με περιορισμό των εξωτερικών εισροών (ενέργειας, νερού, αγροχημικών) και τέλος η έγκαιρη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και η ελαχιστοποίηση του κινδύνου για τα οικοσυστήματα και την παραγωγή τροφίμων.

Ο εθνικός φάκελος της χώρας μας όμως στη νέα ΚΑΠ που υπέβαλε η προηγούμενη κυβέρνηση δεν ικανοποιεί μια γενναία στροφή στην πολιτική και στην σταδιακή υιοθέτηση ενός άλλου μοντέλου αγροτικής παραγωγής και ανάπτυξης.

Η προηγούμενη πολιτική που αποδέσμευσε τις ενισχύσεις από την παραγωγή στην προηγούμενη προγραμματική περίοδο, αλλά που, κυρίως, δεν έλαβε υπόψη ότι το ζητούμενο ήταν η αλλαγή του τρόπου παραγωγής, οδήγησε στην εγκατάλειψη δυναμικών καλλιεργειών, στην μείωση του όγκου και της αξίας της παραγωγής, στην εγκατάλειψη της υπαίθρου και στην χαμηλή αποδοτικότητα των επενδύσεων. Το αποτέλεσμα ήταν χαμηλή προστιθέμενη αξία, έλλειμμα στο αγροτικό εμπορικό ισοζύγιο και μειωμένο εισόδημα. Για το λόγο αυτό θα ανέμενε κανείς μια γενναία μετατόπιση προς μια πολιτική που θα αντιμετώπιζε τις αρνητικές συνέπειες του παραπάνω μοντέλου.

Με βάση τον εθνικό φάκελο που έχει εγκριθεί από την ΕΕ, οι άμεσες ενισχύσεις (Πυλώνας Ι) των 20 περίπου δις που θα διατεθούν στην ελληνική αγροτική οικονομία την προγραμματική περίοδο 2015-2020 κατανέμονται ως εξής: 25% στα βοσκοτόπια/κτηνοτροφία, 47% στις αροτραίες καλλιέργειες (σιτηρά και δημητριακά) και 28% στις δενδρώδεις (και αμπελώνες)

Η βασική επιδότηση θα ανέρχεται στο 54% του φακέλου ετησίως (1.08 δις), όσοι εφαρμόζουν μέτρα περιβαλλοντικής προστασίας θα δικαιούνται άλλο ένα 30%, το 9% θα πηγαίνει για συνδεδεμένες ενισχύσεις υψηλών δικαιωμάτων και τέλος αν βρίσκονται σε ορεινές-μειονεκτικές θα καταβάλλεται άλλο ένα 5% και αν είναι κάτω των 40 ετών άλλο ένα 2% (17.600 γεωργοί).

Από την άλλη, το νέο Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης της χώρας μας 2014(15) -2020 (Πυλώνας ΙΙ) (το αγροτικό ΕΣΠΑ, ας πούμε), που στοχεύει στον διαρθρωτικό εκσυγχρονισμό της γεωργίας και στην ανάπτυξη της υπαίθρου προβλέπει μέτρα, προγράμματα και επενδύσεις κοινοτικών ενισχύσεων 4,5 δις ευρώ, που μαζί με την εθνική και ιδιωτική συμμετοχή μπορεί να κινητοποιήσει συνολικούς πόρους της τάξης των 6 δις ευρώ.

Το πρόβλημα εδώ βέβαια είναι η εθνική συμμετοχή και η χρηματοδότηση.

Ανακεφαλαιώνοντας:

Η παραγωγική ανασυγκρότηση του αγροτροφικού τομέα απαιτεί σήμερα:

  • Ανασχεδιασμό της κλαδικής στρατηγικής τόσο στο παραγωγικό όσο και στο εξαγωγικό επίπεδο για την ενίσχυση των εξαγωγών και τη μείωση των εισαγωγών
  • Αναθεώρηση των συνδεδεμένων ενισχύσεων προς προϊόντα εξαγωγικού προσανατολισμού αλλά και υποκατάστασης εισαγόμενων για την μείωση του ελλείμματος.
  • Ενίσχυση της κτηνοτροφίας με την επίλυση της αποτύπωσης, σύνταξης διαχειριστικών σχεδίων και διαχείρισης των βοσκοτόπων καθώς και την ενίσχυση της μεταποίησης των κτηνοτροφικών προϊόντων
  • Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας με την μείωση του κόστους, την αύξηση της παραγωγικότητας και την βελτίωση της ποιότητας.
  • Αύξηση της παραγόμενης προστιθέμενης αξίας
  • Προβολή της ποιότητας και του διατροφικού προτύπου της ελληνικής διατροφής και σύνδεση με τον τουρισμό
  • Βελτιστοποίηση του συστήματος πιστοποίησης και ελέγχου και διάχυση της γνώσης και καινοτομίας στους αγρότες παρέχοντας τις αναγκαίες συμβουλευτικές υπηρεσίες
  • Σύνδεση της έρευνας, γνώσης, καινοτομίας με την παραγωγή, μεταποίηση και εμπορία των αγροτικών προϊόντων
  • Δημιουργία νέων θεσμών οργάνωσης και διοίκησης της αγροτικής παραγωγικής ανασυγκρότησης
  • Η διασφάλιση της απαραίτητης ρευστότητας και της δυνατότητας χρηματοδότησης του αγροτικού τομέα με την ρύθμιση των χρεών και την ανασύσταση δημόσιου φορέα τραπεζικής στήριξης.

Για να επιτύχει η στρατηγική της ανασυγκρότησης της ελληνικής γεωργίας και των αγροτικών περιοχών, είναι απαραίτητη και η μεταρρύθμιση του θεσμικού περιβάλλοντος της ανάπτυξης της γεωργίας και της υπαίθρου.

Οι αλλαγές στην εκπαίδευση, την έρευνα, τις συμβουλευτικές υποστηρικτικές υπηρεσίες για την μεταφορά της γνώσης στους γεωργούς και την ορθή εφαρμογή της πολιτικής είναι κάτι παραπάνω από απαραίτητες. Όλα τα παραπάνω βέβαια προϋποθέτουν σχέδιο, οργάνωση, παρακολούθηση και πάνω απ’ όλα, ισχυρή πολιτική βούληση.

Fb: Κίνηση Ιδεών και Δράσης Πράττω  Twitter: https://twitter.com/kinisipratto

Συζήτηση

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

ΑΙΤΗΣΗ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΜΕΛΟΥΣ

Αρχείο

Αρέσει σε %d bloggers: